Suihleng Chung Biatawi

                        Lautu ramchung in a um mi, Siibie asiloah Subie tiah kan holh cio in kan auh mi miphung hi Hakha holh in Suihleng tiin a si. Suihleng chung kong hi tling tein kan chim kho lo nain Pi le Pu hna chang in phungbia ngan pi a rak ngei mi an si. A bit ah Suihleng chung thawkehnak hi Zophei ram chung in a um mi, Zophei khua hna tam deuh an chuak nak Leitak ah a si i Leitak khua hi Laitlang ah Khua hlung ngai pa khat a rak si ve tiah phung bia thiam pawl an tial nak ah kan hmuh khawh.

                        Leitak khua cu Khua hlung ngai a si hlei ah phungbia ngan pa khat a ngei ve, cu cu Siapanglai Tikhor hi a si i cu Tikhor a ngei tu cu Suihleng a rak si. Tikhor i a min cu Siapanglai tiah auh a si i a tu tiang in Leitak nih an ding mi Tikhor a si tiah Leitak phung hawi sinah kan theih. 

-----------------------------------------------------------------------------------

Suihleng le Suihleng tikhor (Siapanglai Tikhor)

                  Kan Pi le Pu hna chaanah phungbia hna hi caa a rak ngei lo caah pa khat le pa khat an chim ning aa khat cio lo. Siapanglai Tikhor (Siibie Tikhor) hi kan pi le pu hna an rak chim ning tein a tu Leitak zong nih Suihleng  Tikhor tiah an auh ve i Siapanglai Tikhor a ngei tu cu Suihleng a si ti hi fiang tein kan chim kho.

                   Siapanglai Tikhor cu Suihleng chung khar hna Pi le Pu thawhkehnak phung bia ngan a si hlei ah Leitak Tuanbia le Laitlang tuanbia ah tuanbia ngan pa khat a si ve. A tu Zophei ram chung in khua hna nih Leitak khua kan thawhnak an ti hlei ah Zophei tampi chuak nak Siapanglai Tkhor tiah Zophei tuanbia thiam pawl an tial nak ah kan hmuh kho mi a si ve.

Cu bangtuk in, Siapanglai Tikhor a ngei tu hi Suihleng an si tiah Salai Ceu Mang nih 1978 kum ah a rak tial mi chung ah a tang lei bang tuk in kan hmuh khawh.

Siapanglai tikhor a ngeitu cu Suihleng an si:

                        Leitak ramchung hmun thum li ah khua an rak sa. Cu lio ah an zuat sattil poah kha cakei nih a rak pamh piak tawn hna. Voikhat cu Suihleng pa sia a pamh, lungfah in a rak doi i atu Siapanglai tikhor hram ah khin langkatum (ngun kuthrolh) in cakei cu a rak thah. Cu pawng te ah cun lung nganpipi in aa kulhmi tlangtifim chuahnak tikhor ttha ngai a rak hmuh. Tikor ttha le khuatlak awk ah a rem ngaimi hmun ka hmuh, hi khua ah hin khuasa tti hna uh sih tiah a kiangkap ummi hna kha a rak sawm hna. Zophei ram tla hmasa Thangngan chung cu atu Leitak le Zabung kar ah khin an rak um.

                        Suihleng pa nih, "Nannih Thangngan chung cu ramtla le laamhruai nan si caah Leitak khua ah nan duhmi inn hmun ithim uh, nanmah nih nan kan hruai lai, keimah nih hi tikhor cu ka sia cakei nih a pamhnak a si caah Siapanglai tikhor tiah kaa sak ve, keimah tikhor a si lai", tiah a rak ti hna. Cu cangka Bawitlai pa nih thal a kah zau i ka kahnak hmun poah ka ram a ti. Aihling pa zong nih Leitak khua luh lai tiva hor khi ka tiva a ti cawlh ve ti a si. Nihin tiang auh lan an si hna. Hmun thum li khuasa an rak isawm dih, Hluike, Tlumang, Zawtlui le a dangdang hna zong an rak itel ve. Cu thawk cun nihin kan chan tiang Leitak khuahlun sang um Siapanglai tikhor toh in khua sak a si.

Siapanglai tikhor do danghnak le a voihnihnak Leitak tlak kum:

                         Siapanglai a ngeitu cu Suihleng chung an si bantuk in kum tin vok rial in rak dangh peng a si. Leitak ramukbawi Hlawnceu hna nih chankhat ah voikhat siapi in an rak dangh ve tawn. Leitak nih Hlawnceu ramuk ah an rak ilak hna hi Thangngan chung chan in chan li nga an um hnu ah a rak si.

                         Hlawnceu kan pa le hna chan relning ah Pu Sai Thang in Pu Mang Ling in Salai Mang Hnin Mang tiang ah chan 15 a si. Thangngan chung chan ah Thangngan roco Pu Lal Tum fapa Pu That Vung in Salai Mang Hei Lian tiang ah chan 20 kan si ve cang ti a si. Cu caah a voihnihnak Leitak an tlak cu AD 1500 hrong (20x25=500) ah si dawh bik a si. Cu ve bang in Leitak Hlawnceu phun an phak hi AD 1625 hnu (15x25=375) ah si dawh a rak si. Aruang cu vawlei cung tuanbia hlat hna nih chankhat cu buaktlak in kum 25 ah rel cio a si caah hi hrawng hi si dawh bik a si tiah zumh a si.

Siapanglai a sunlawi khunnak cu sualthianternak tikhor a rak si:

                         Kan pupa chan ah cun mit ah mit ve, ha ah ha ve, hnar ah hnar ve tiah leh rulh icham chan a rak si caah ngaihthiam timi biafang hmanh an rak ngei lo. Pakhat khat nih lai a nawn sual ahcun a nunnak lak tthan in phuhlam a rak si ko. Ihlam khawh lo ahcun nautat a rak si rih.

                         Sihmanhdehlaw khuaruahhar ngai a simi cu lainawng nih Siapanglai tikhor ah a kut a hnim i Siapanglai tikhor ti in a kut aa ttawl ahcun a sual a thiang tiah an rak zumh, cu hnu cun lehrulh cham thah tthannak in rak luat a si. Cu caah lainawng poah nih nunpeh an duh caah Siapanglai tikhor cu purh in kut ttawl zuam cio a rak si. Khuaruahhar chin a simi cu lainawng nih a kut a rak ittawl khawh ahcun tikhor dihlak thisen ah aa cang, cu thisen cu siapi in thianh lo ahcun din ei awk a rak ttha lo tiah an rak zumh.

                         Kan Laitlai chung in lainawng an um ti thawng pang a len cang ka Leitak khuami nih tikhor cu zan khuadei rak cawngh a si tawn. Sual thianh ruah ah tikhor a rak purtu kha an tlaih khawh ahcun tikhor thianhnak ah siapi an rak liam ter hna i cu in cun rak thianh a si ton. Liam awk a ngeih lo ahcun ramuk bawi nih ttuanvo a lak i a rak purtu kha innchung sal ah an rak tlaih tawn hna. Cucu Siapanglai tikhor a sunlawi khunnak a rak si. Hi laitlai kan zulhphung robia sung kan rak ngeih mi cu Mirang an rak kai ah Leitak a rak phan balmi Major Mabnett (Laica a kan ser piaktu hmasa) nih "sualthianternak Siapanglai tikhor" kong cu cattial in a rak khumh i cucu Chin Hills Vol. 1 ah hmuh khawh a si.

Siapanglai tikhor ah kut a rak ittawlmi Pu Thang Cem le Zophei thawhkhenhnak tuanbia pehtlaihnak:

                      Pu Thang Cem (Thangmacem) cu Zotung peng Vauti khua mi a rak si. Ram an riahnak ah meithal in a nupi pa (A pu) a rak kah sual i nun peh ruah ah Siapanglai tikhor purh cu a rak izuam ve. Leitak nih Vauti ah lai an inawng ti thawngpang an rak theihcia ve caah Siapanglai tikhor cu chunzan in an rak cawngh ve ti a si. Zanttim ah tikhor cu a rak fuh ve taktak i a kut aa ttawl hnu ah Leitak khuami nih Thang Cem cu an rak tlaih. Siapanglai tikhor thianhnak ah siapi in na khuami nih rak in tlanh hna seh, tiah an rak ti. A pu hliam sual a si tikah an rak tlanh duh ti lo ca ah Leitak ramuk bawi inn ah a rak tang ko ti a si.

                       Pu Thang Cem cu amah in Vuati khua ah sia tampi a rak ngei ciami a si caah ramuk bawi nawl peknak in Vauti ah a sia cu a va kanh dih hna hnu ah amah tein a rak itlanh tthan i ramuk bawi inn cun a chuak. Siapanglai tikhor ah a kut aa ttawl cang ca ah Vauti khuami zong nih thah tthan khawh a rak si lo. That tthan sual hna sehlaw Chia ah rak ruah a si. Ramuk bawi inn in a chuah hnu ah Leitak ah Thangngan chung nu a rak tthit tthan ti a si. A sia cu Thanghor va ral tlanglet lei ah a va khalh tawn hna. Nihin ni tiang in Thangmaceng siakhalhnak tlangbo ti a si lan.

A donghnak Siapanglai tikhor ah kut aa ttawlmi le bia donghnak:

                      Siapanglai tikhor ah Khrifa si hlan a donghnak kut aa rak ittawlmi cu Mirang kai hnu Pu Mang Hnin 2-nak chan ah Congthia khua mi (a min ka philh) a si ti a si. Khuami nih a kut aa ttawl lio ah an tlaih khawh caah siapi can ai ah Re. 25.00 an rak liam ter.

                      Cu caah Zophei peng ah khua a rak hmunh thainak hi Siapanglai tikhor ruang ah a rak si. Cu Siapanglai cun kan karh chin hnu ah khua le ram ser cio a rak si. A cunglei ah kan langhter bantuk in Zophei peng kan karhning cu:

  • Leitak Siapanglai hmunpi in Leisen, Leisen in Khuacareh, Khuacareh in Vuangtu le Khuabung,

  • Vuangtu in Hriphi, Tluangram, Zephai le Ngalang

  • Khuabung in Lawngtlang le Hlamphei

  • Leitak tthiam in Aibur, Zabung le Hmawngtlang

  • Leitak tthiam in Buanlung in raktlakmi Phaikhua ah zeimawzat an va ifonh,

  • Cu Phaikhua phan lila chung cun Hakha in rak tlakmi Congthia khua ah zeimawzat an va ifonh rih,

  • Kuhchah zong ah Leitak Hlawnceu kan ni le va ngeihnak a si leng ah Leitak Hlawnceu hrin a kan hringtu Zathang Sangte chung nih tlakmi khua a si rih tthan hoi.

                       Mi le mauhram an ti bang Zophei peng khuasa dihlak hi hrih le hram he thawhkehnak he a rak itlai dihmi lawng te kan si. Pupa chimkem ah Siapanglai cu "Tui thuonak mai zangnak" ("Tiput hram a thawknak le mei kanghhram a thawknak") ti a rak si. Cucaah Siapanglai tikhor cu Laimi tuanbia ah siseh, Zophei thawhkehnak tuanbia ah siseh, Laimi pupa zumhnak le raithawining ah siseh, hrial awk tthalo in a fiangmi tuanbia a kan chim khotu le a langhtertu a rak si hi Zophei kan ivantthat khunnak le Pathian thluachuah a rak sinak a si. Aa dawhria peng ding, aa zohkhenh peng ding le a ttangtti peng ding kan si hrimhrim ti kha Siapanglai tuanbia nih fiang tein a langhter. Cucu atu kan chan mino dihlak nih fian dih le theih cio a ttha tiah ka ruah caah ka rak ttialcia kha saudeuh le fiangdeuh in ka hung inawlh tthan hi a si.

                        Mah hi 1978 kum ah Salai Ceu Mang nih a rak tial mi a si i Leitak pawl Siapanglai Internet Biaruahnak ah May 14, 2004 ah an rak thla mi chung ah lak mi a si. 

Note: Salai Ceu Mang nih a rak tial mi chung ah hin Leitak Tuan bia tampi a rak tel i mah chungah Siapanglai Tikhor he a peitai mi biafang hna lawng kan lak mi a si.      

LeitakTuanbia Chung in Siapanglai Tikhor

Siangpanglai Tikhor tuanbia hi an chim ning aa khat cio lo caah tuanbia hman hi hmuh khawh a har ngaingai. Nain thil sining tete le logical a si bik hna in kan tuaktan hna tikah tuanbia dik a si mi hi a tam deuh ko caah a tanglei bantuk hin Siapanglai Tikhor tuanbia cu tial khawh a si ko tiah kan ruah. Kan hmuhning kip chung in a dik bik tiah kan pom ning lei in tialmi an si lai caah hmuhtheih ning in chim cio mi hna zong a tampi ko lai i, hmailei ahcun thil dik chap awk zong kan hmuh chin lai timi zumhnak kan ngei ko.

Carey and Tuck nih Siapanglai Tikhor kong an tial tikah hlan Hakha khuami le midang nih chimhning in tial a si tikah Siapanglai Tikhor tuanbia dik hna hi a tlinh lo mi a um len ko. Micheu nih Mikei sermi tikhor a si tiah chim a si. Micheu nih Tlanglau miphun nih tuah mi a si tiah chim a si. Nain logical a si bikmi in kan chim ahcun hlan lio Leitak khua mi nih tuah mi tikhor a si ko. Phundang in Chin miphun Leitak khua a rak phan hmasa hna nih rak ser hmasa mi tikhor a si. Chin timi biafang hi 750 AD, Pagan lungca in a um cang timi hi Phe Maung Tin nih tialmi " History of Burmese Literature (Rangoon, Weiyan Press, 1987, p.33) ah hmuh khawh a si bantuk in Chin miphun hi Chinland ah kan phak hi kum zabu 12, 13, 14 hrawngah a si cang lai timi hi thil dik a si ko. Cu Chin i sullam cu minung tinak a si i Tuluk holh in Jin or Jen in aa thawk timi hi Carey & Tuck record ah hmuh khawh a si, Laimi timi zong hi minung tinak a si ve ko.

Cu Chin or Laimi phun chung in 1300 AD hrawngah Lairam a rak phan hmasa mi hna chungah Leitak khua a rak phan hmasa mi hna nih hin Leitak khua hi an ser i, hnu ahcun an miphun min zongah Leitak an i ti behnak a si. An khua ah ti a har tuk caah khuataw tiva lei ah ti an than tawn i, Keipaw timi Mikei khuami nih a thli tein an rak thah lengmang hna. Voikhat cu muidawh ngaimi Tial Vang timi nungak hi ti than a kal ahhin Keipaw khuami Phu Sui an timi nih a tleih i, thah siang loin, nupi ah aa ser. A tapa nih a kawl lengmang i, Keipaw khua ah a va hmuh. Keipaw khua hi tu lio Mi E pengchung ah khin an rak um timi tuanbia a um. Phu Sui ram lak a kalnak in a tlun hlan ahhin an tafar in tuah herh an timh tuah i zanah cun an inn car lei ah Tial Vang nih a tapa cu a thuh.

A va Phu Sui a phan tikah Laimi rim ka theih a ti nain, ziah keimah rim pei a si cu ti lei in a nupi nih a ti caah a dai than. Zan ah Tial Vang nih a vapa bia a hal mi cu "ka vapa kan khua Leitak ah ti a um lomi khi zeitintuah ah dah ti an hmuh khawh lai? "tiah a hal. "Lapar te khi ti a um theu lai tiah an ruahnak kip ah zan khuadei chiah in vulei bel khuh hna sehlaw, zingka ah zoh hna seh. Ti umnak ahcun Lapar cungah ti a hung um dih lai" tiah a leh. "Kan khua ah thinghmui in a zawmi chungkhar an um i zeiruangah dah thinghmui in an zawt hnga?" tiah a hal than. " An Inn zel tangah Rirang kung a kho mi nih an inn a tong zungzal caah a si i, kha ri rang kha hau hna sehlaw an dam ko lai" tiah a leh. " Mikei hi nan tha a thawng tuk fawn i zeidah nan cahnak bik a si" tiah a donghnak ah a hal. A chim duh tuk lo nain a nupi a si ko caah" Kan chim lai a hohmanh chim hna hlah. Keimah thazang cu kan inncar lei i Arhli rang khi a si. A thih ahcun ka thi ve ko lai" a ti.

Zinglei khuadei Phu Sui rian ah a kal than hnu in Tial Vang te tafar cu Arhli rang put pah in Leitak khua lei an rak tli lengmang. Zanlei Phu Sui a tlun tikah a nupi le Arhli a hmu ti lo caah a rak dawi hna. A phan deng hna in Arhli kha an thah taktak tikah Phu Sui zong an thah khawh ve. Cun Leitak an phan i, Ti umnak an kawl tikah a tu tikhor hi an ser khawh ti a si. Phu Sui a sining a khuami nih tuan ah an thei hna lo i, hnu pi Tikhor hna zong an ngeih hnu ahhin Tial Vang le a tapa nih an thahnak kong an hngalh tikah Leitak khua kha chimding an i thawh tikah cu lio Leitak khua cu a rawk. Cu Leitak khua hi tupi a hung si than hnu kum caan tuak cun kum 100 hrawng si dawh a si cang hnu ah Pala tipum in a rak kaimi hna chungin Siapalai timi Lozong lopil ah khua a sami hna chung in Suihleng(Sawibia) pa a Sia hi Pawpi nih a seh i a hnuhnak keneh a zulh lengmang tikah a Sia thicia hi, cu tikhor pawngah a va hmuh i, Siasa khim lak a ei mi Pawpi cu aa hngilh that tuk lio a si caah Sawibia pa nihcun Langkatung in a thah.

Tikhor tha tuk a si caah a hawile a chimh hna i, nihin Thangnget phun, Eihlun phun, Suihleng phun, Hleike phun, Hmunhlei phun, le hnu ah a lutmi Zawtlui phun, Bawitlai phun hna nih cu tikhor cu an rak toh hmasa. Sia a thihnak, a pamnak hmun a si caah Siapanglai Tikhor tiah auh a si. Hi Leitak khua an tlak than hlan Siapalai khua timi hi Sia tampi an zuatnak khua a si caah Siapalai hmun an tinak a rak si ve. Hihi kum zabu 14-15 hrawngah si dawh in ruah a si. Khuahrum khuachia biak le zumh chan a si bantuk in an zumh mi khuazing nih an zumh bangin a pek ve tawn hna bangin hi Tikhor hi a sunglawi tukin an biak caah hnu ahcun sual thenh khawhnak Tikhor tiah an zumh. Kum zabu 16-17 hrawng si dawh ahhin Zotung lei in Thang Ma Cem an timi Vauti pa nih minung a thah sual caah Siapanglai Tikhor ti tongh dingah a rak phan i, Leitak khuami nih an tlaih i, Sapi le Vokthau an liam ter. An khualei kir ti loin, Leitak ah khua a sak beh. Congthia zong in pakhat nih a rak pur bal ve i, an liam ter thiam.

A ruang cu hi Tikhor ti hi Lainawng pa nih a tongh sual ahcun a sualnak a thiang tiah zumh le pompiak a si bantuk in Lainawng nih an pur sual ahcun tikhor ti hi Thisen rong(colour) in a chuak i, Sapi le Vokthau ti bantuk in an biak than lo ahcun tifim in a chuak than cawlh lo ti a si. Tifim zungzal siter an duh caah Leitak khuami zong nih tha tein an zoh khenh zungzal mi tikhor a si.

ref & copy Leitak Siapanglai

Way to Give To Suihleng

Innchung Khar Video Clip



Weather Forecast